* BNNVARA - Hoe herken je een complottheorie?

Hoe herken je een complottheorie?

leestijd 6 minuten
Hoe herken je een complottheorie?

Tijdens de nasleep van de Epstein-zaak gaan spookverhalen over machtige netwerken weer veelvuldig rond. Maar hoe weet je of een verhaal waar is? Zo herken je een complottheorie!

'Complotdenkers hadden dankzij de dood van de steenrijke Amerikaanse zedendelinquent Jeffrey Epstein een field day deze week. Zie je wel! Bleken alle verhalen over netwerken van machtige kindermisbruikers toch te kloppen! Net zoals Epsteins overlijden natuurlijk ook aantoont dat Bill en Hillary Clinton een stel niets ontziende moordenaars zijn die er niet voor terugdeinzen om mensen die hun positie in gevaar brengen, rucksichtslos uit de weg te laten ruimen,' zo vatte Joop deze week de recente samenzweringstheoriën samen.

Welja, de Machtige Netwerken. Mensen die ons hebben doen geloven dat de aarde rond is. Of, vijftig jaar geleden inmiddels: dat Neil Armstrong als eerste mens voet op de maan. Of was het gewoon een televisiestudio? Al jaren doen er theorieën de ronde over deze wereldveranderende gebeurtenis. De vlag zou te veel waaien, volgens velen is er namelijk geen wind op de maan. Ook zou het maanstof te snel dalen en daarmee niet overeenkomen met de zwaartekracht op de maan.


Complottheorieën in De Nieuws BV (2019)

Cultureel socioloog Stef Aupers omschreef complottheorieën, tijdens zijn college zes jaar geleden in De Wereld Leert Door, als ‘de gedachte dat er een kleine elite is die achter de coulissen de dienst uitmaakt en het leven beïnvloedt’. Volgens Maarten van Rossem kunnen mensen het niet verkroppen dat wanneer er een ingrijpende gebeurtenis plaatsvindt, deze door een enkele persoon of door een simpel toeval veroorzaakt is. Zo vertelde hij in 2013 bij Pauw en Witteman. Daarom zoeken mensen vaak naar een andere verklaring. ‘Zo wordt er een soort constructie gemaakt. Het is een beetje zo’n pop-up boek. Alsof je een bladzijde openslaat en er verschijnt een enorme samenzweer.’

Bilderberg
De afgelopen tien jaar houden Nederlanders zich, volgens Stef Aupers, steeds meer bezig met complotten. Dit zou volgens Aupers komen door het groeiend wantrouwen jegens de overheid, wetenschap en technologie. Ook het afnemen van de bindingskracht van religie zou te maken hebben met de opkomst van complotdenken. Maar dit is natuurlijk geen nieuw fenomeen, al jaren gaan er theorieën rond: denk aan de moord op John F. Kennedy, de maanlanding of het Roswell-incident. Maar ook dichter bij huis bestaan er samenzweringstheorieën. Denk bijvoorbeeld aan de Bilderberg-conferentie en de gijzeling in de Rembrandttoren. Ook schoof George van Houts in april 2018 aan bij Pauw om zijn theorie over de gebeurtenissen rond 9/11 te bespreken.


George van Houts heeft een theatercollege 'Kom Plot' over 9/11 (Pauw, 2018)

Voornamelijk in de Verenigde Staten worden complotdenkers op hun wenken bedient. Want hoewel veel van deze theorieën misschien wat vergezocht lijken, blijkt dat ze soms ook waar zijn. Een goed voorbeeld daarvan is Watergate. Volgens Maarten Reijnders, schrijver van het boek ‘Complotdenkers’ voedt het uitkomen van complotten het geloof in andere theorieën onder complotdenkers.

9/11
Toch is er in de jaren het een en ander veranderd op het gebied van de complottheorieën. Waar het eerst vaak over de ‘exotische ander die buiten de samenleving staat’ ging, is dat tegenwoordig minder het geval. Stef Aupers noemt de Koude Oorlog in de jaren 50 als voorbeeld: ‘De Russen staan buiten de samenleving, maar de angst is dat ze binnenkomen. Dat versterkt ook het idee van wie ‘wij’ zijn en wie ‘zij’ zijn. Tegenwoordig zijn theorieën vaker gebaseerd op de eigen moderne instituties. Een voorbeeld hiervan is 9/11.’


Cultureel socioloog Stef Aupers over complotten (De wereld leert door, 2013)

Hoewel iedereen gevoelig is voor spanning en elk mens een potentiële complotdenker is, zijn er bepaalde groepen die meer kans maken in complotten te geloven. Volgens Maarten Reijnders is het aantal complotdenkers in autocratisch geleide landen groter dan in democratische landen. Maar dit betekent niet dat Nederlanders geen complotdenkers zijn. Hier is het geloof in deze theorieën ook groot. David van der Wilde (politiek redacteur voor De Nieuws BV) voegt hieraan toe dat complotdenkers vaak mensen zijn die zich ontheemd voelen van de samenleving. ‘Zij voelen zich niet thuis in de instituties, ze herkennen zich niet een parlement, in de zorg of in ons, de media. (…) Het laat vooral zien dat er een kloof is, dat ze niet meer geloven wat de elite of de ‘boven hen gestelde instituties’ voor hen doen. Ze herkennen zich niet. En dat maakt dit ook wel een politiek verhaal.’ Daarnaast hebben katholieken een grotere kans om in complottheorieën te geloven dan atheïsten. Maar atheïsten hebben op hun plaats dan weer een grotere kans dan protestanten.

Maar hoe zorg jij er dan voor dat je niet in een complottheorie trapt? De Nieuws BV heeft vijf punten op een rij gezet waaraan een complottheorie te herkennen is:

  1. Je hoort niet de hele waarheid. In eerste instantie is er onduidelijkheid. Als niet direct duidelijk is wat er aan de hand is, dan komen er verdenkingen. Er moet iets aan de hand zijn. Het moet haast wel om een doofpot gaan, denken mensen. En als de verklaring later volgt, dan wordt deze vaak niet meer geloofd. 
  2. Een netwerk heeft het gepland. Er is een elite of een machtig meesterbrein bezig de wereld zijn wil op te leggen. Een man met de touwtjes in handen die met geld de wereld naar zijn hand zet en van ons makke lammetjes maakt. Iemand met geld en macht, die onbekend is. Een ideale zondebok.
  3. We stellen slechts vragen. Eigenlijk gaat het er niet zozeer om of een theorie klopt, maar dat de originele lezing niet vertrouwd wordt. Het kan toch niet waar zijn, dat dit allemaal gebeurt? 
  4. Het volk is de dupe. Altijd is het de man op de straat die de dupe is. Een hogere macht heeft het gemunt op de gewone man. 
  5. Het is een cover-up. Als de (complot)theorie weerlegd wordt en de feiten boven tafel komen, dan worden ze niet vertrouwd.

Kijk/lees/luister verder
Artikel: Wat een 14e-eeuwse monnik ons kan leren over de dood van Epstein (Joop)